|
 گروه مطالعات مبانی سیاست خارجی ج.ا.ا
|
گروه مطالعاتی مبانی سیاست خارجی جمهوری اسلامی یا هدف بازکاوی و درک سایقهای فکری و ساختاری در عملکردهای دستگاه سیاست خارجی جمهوری اسلامی تشکیل شده است. این گروه در پی شناخت ریشهها و مبانی رفتاری سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران؛ تأثیر افکار رهبران و تجربههای آغازین انقلاب بر سیاست خارجی، رابطه ابعاد سنتی و مدرن در تکوین اصول سیاست خارجی جمهوری اسلامی و پیگیر دستیابی به درکی از ریشههای سیاست خارجی جمهوری و تأثیر متغیرات تعیین کننده بر آن است.
شرح تفصیلی موضوعات
احتمالاً فکر آغازین در تأسیس جمهوری اسلامی، ماهیتاً فکری ایدئولوژیک نبود که بر مبنای یک سلسله ترجیحات فلسفی یا فکری خلق شده باشد، بلکه بیشتر به نظر میرسد که، حسب فرمایشات امام (ره)، جمهوری اسلامی دولتی است که اساساً بر حسب ترجیحاتی مبتنی بر عقل سلیم خلق شد؛ یعنی به طور مشخصتر، نیروی زایش ایده تأسیس دولت در نزد امام، ابتدائاً باور به ظرفیتهای سیاسی فقه اسلامی نبود (اگر چه باور فوق عاملی کمکی و تمهید کننده بود) بلکه انگیزه اصلی در خلق دولتی برای دین از سوی امام خمینی، یک راهیابی مبتنی بر تاریخ و عقل سلیم بود. به عبارت دیگر امام خمینی تأسیس دولت برای دین را یک ضرورت عقلی تشخیص دادند؛ ضرورتی که بر آمده از تجربیات تاریخی بود نه کاربست و اجرای نظریه دولت در فقه شیعی.
قوت و ضعف این رهیافت را میتوان به آزمون گذارد. از این منظر میتوان به ارزیابی تأثیر سنت تفکر فقهی یا درک تأثیر تاریخ نظریات سیاسی در فقه شیعه بر امام خمینی (ره) در تأسیس نظام جمهوری اسلامی ایران پرداخت:
1- ارزیابی تأثیر سنت تفکر فقهی بر امام خمینی (ره) در تأسیس دولت جمهوری اسلامی (نتایج در سیاست خارجی).
2- دستاوردهای عملی سنت فقاهت شیعی در سیاست خارجی جمهوری اسلامی
از دیگر سو میتوان به تأثیر شرایط و اقتضائات دورة مدرن بر تفکرات امام خمینی در نیل شان به ضرورت تأسیس دولت نیز پرداخت:
3- بررسی عناصر مدرن در فکر تأسیس دولت نزد امام خمینی (ره): نتایج ناگزیر در سیاست خارجی
هر چند اراده تأسیس نظام جمهوری اسلامی در فضای تقید به ترجیحات ایدئولوژیکی و نظری شکل نگرفت، ولی با این حال واقعیت آن است تاریخ جمهوری اسلامی، پس از تأسیس تاریخ کشاکشها بین ترجیحات ایدئولوژیکی (اولویتهای فکری – فلسفی) و ترجیحات کمابیش مبتنی بر عقل سلیم بود: انقلاب اسلامی در ابتدا از گفتمان انقلابی – سوسیالیستی برای تبلور بخشیدن به خود یا نمایش قدرت انقلابی خود استفاده کرده بود و سپس تدریجاً برای اثبات ظرفیتهای امروزی خود به گفتمان فردگرایانه لیبرالی متوسل شد... . روشن است که گفتمانی برای آغاز انقلاب، نمیتوانست گفتمانی برای تداوم آن باشد. گفتمان تداوم نیز میتواند تنوعات و مراحل تاریخی مختلفی داشته باشد:
4- مراحل اندیشه سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران و دوره بندی تحلیلی آن
تاریخ جدید ایران علاوه بر انواع کشاکشها، روندهای امتزاج و همگرایی را هم نشان میدهد. از آن جمله، تاریخ پیوند مجدد تشیع و ایران است. در دوران آغازین انقلاب، انحصار پرداختن به ملیت ایرانی و ارزشهای آن در دست انقلابیون نبود و عمدتاً در انحصار جبهه ملی قرار داشت و انقلابیون در قید یک جهانگرایی بسیط و غیر اندیشیده محبوس بودند. اما تدریجاً این واقعیت دگرگون شد و دوران نزدیکی انقلابیون با اندیشه ملیت ایرانی آغاز گردید و زدن تبصرههای پیاپی بر ارزش ایرانی بودن تعدیل شد:
5- وحدت مذهب و ملیت در تفکر سیاست خارجی ایران: تجربهها، امکانات و چشماندازها
در عین حال جمهوری اسلامی تعهدات اخلاقی مؤکدی برای دفاع از ملتهای مظلوم دارد؛ این یک دستور اکید قرآنی نیز هست. در سطح نظری چگونه میتوان دولتی کاملاً ایرانی بود و در عین حال کاملاً به یک بینالمللگرایی اسلامی متعهد بود. آیا تناقضی وجود دارد؟ چگونه میتوان به خوبی ایرانی و به خوبی جهانی بود؟
6- جایگاه ایدهناسیونالیزم ایرانی در سیاست خارجی جمهوری اسلامی
7- سیاست خارجی جمهوری اسلامی: مواجهه با نظریهها و واقعیتهای جهانگرایی
8- مستقل از این یا آن دولت نظریة ایرانی سیاست خارجی چیست؟
ابعاد و عناصر سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران در خلاء پدید نیامد و به میزانی، هم حاصل نوجوییها و هم تداوم سنتهای فرهنگی و فکری است. سیاست خارجی جمهوری اسلامی چه مناسباتی با فرهنگ و هنجارهای تاریخ ایران دارد؟
9- سیاست خارجی جمهوری اسلامی: عرصههای گسست از و پیوست با فرهنگ ایرانی
(زمینهها و آرمانها)
ظهور انقلاب ایران و تأسیس جمهوری آن به باروری توأمان خشم وامید و ستایش و ستیزش منجر شد. خشم و ستیز، آری، تا اندازه زیادی به عملکردهای خارجی نظام جمهوری اسلامی ارجاع داشته است. اما آیا جنبههایی از ستیزش با جمهوری اسلامی وجود دارد که حاصل رفتارهای خارجی این دولت نباشد بلکه به ذتیات آن ارجاع داشته باشد؟ میتوان به تفکیک این ابعاد پرادخت:
10- ابعاد آنتاگونیستی و آگونیستی در روابط ایران وآمریکا
آیا خصومت ماندگار و زاینده در روابط ایران و اسرائیل امری بیشتر ذاتی است یا به حوزه رفتارها، برداشتها و سوء تفاهمات ارجاع دارد؟ آیا تفاهم ممکن است؟ موانع، وجودی است یا حدودی؟
11- بازاندیشی در ابعاد و ریشههای روابط خصمانه ایران واسرائیل
سخنان بزرگ متعلق به متفکران بزرگ است. جمهوری اسلامی مروج این عقیده در جهان است که ملتها حق دارند بخواهند به شیوه خود خوشبخت باشند و الگوهای سعادت را در درون فرهنگ خود بکاوند. متفکران کلاسیک بزرگی نیز این ایده را ترویج میکنند وآن را غنی میسازند. بزرگان تفکر چه ارمغانهایی برای اندیشه سیاست خارجی ایران دارند؟
12- یوهان گئورگ هامان: استدلال علیه جهانیگرایی روشنگری
13- یوهان گوتفرید هردر و فردیتهای ملی (مورد ایران
14- چارلز تیلور و فردیتهای ملی (مورد ایران)
سیاست خارجیها ابعاد قانونی، حقوقی و سازمانی پراهمیتی دارند که نمیتوان به آنها بیتوجه بود در این میان قانون اساسی شایان توجه بیشتری است. مخصوصاص در همة قوانین اساسی فرض اساسی این است که باید روؤس سیاست خارجی یک کشور را مشخص کرد و از آن به بعد، رفتارهای خارجی دولت باید در همان چارچوبهای مشخص شده و ذیل همان روؤس انجام پذیرد. نقش قانون اساسی در سیاست خارجی جمهوری اسلامی چه بوده و چه میتواند باشد؟ ظرفیتهای انعطاف در قانون اساسی تا چه حد است؟
15- واکاوی رابطه سیاست خارجی جمهوری اسلامی با قانون اسلامی جمهوری اسلامی
مسایل حقوقی خارج از نظام جمهوری اسلامی نیز کم اهمیت نیست. نافذترین و جدیترین مقوله حقوقی خارج از نظام جمهوری اسلامی اندیشه و عمل حقوق بشر است.
16- سیاست خارجی جمهوری اسلامی و مقوله حقوق بشر:نگرشی بر تعارضات، همسوییها و امکانات آتی
هر سیاست خارجی تحولات بزرگ و ماندگاری را در تاریخ خود تجربه میکند و با آن روابطی اساسی برقرار مینماید. میتوان به این اندیشید که فرضاً چه نتایج و تأثیرات متقابلی از سوی سند چشمانداز 20 ساله و رفتارهای معمول در سیاست خارجی و دیپلماسی ایران بر یکدیگر گذارده میشود و چه چشماندازی در آینده قابل تصور است. جنگ تحمیلی نیز از زمره تحولات اساسی و ماندگار است که جمهوری اسلامی تقریباً هیچ گاه در آینده از چنبرة نتایج آن آزاد نخواهد شد.
17- امکانات و نتایج اجـرای سنــد چشـمانداز 20 سالـه در گسترة سیاست خارجی و دیپلماسی جمهوری اسلامی ایران
18- نتایج ماندگار جنگ تحمیلی بر شرایط سیاست جمهوری اسلامی ایران: مباحث استراتژیک، برداشتها، رقابتها، نتایج اقتصادی، ...
موضوعات گروه مبانی لزوماَ فقط به آنچه رفت محدود نمیشود، میتواند به موضوعات دیگری نیز شمول یابد. از آن جمله است:
19- قدرت ملی: ابعاد و راههای افزایش آن
20- جغرافیا و متغیرهای جغرافیایی در سیاست خارجی ایران
21- فرآیند تصمیمگیری در سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران
22- تأثیر نیروهای داخلی بر سویگیریهای سیاست خارجی و متقابلاً، تأثیر تحولات خارجی بر رفتارها و برداشتهای ذهنی نیروهای داخلی: امکانات و آسیبشناسیها.
23 – قدرت نرم چیست و دارای چه حوزههایی است و با آن حوزهها چگونه میتوان کار کرد؟
24- نحوه بهرهبرداری از N.G.Oها در سیاست خارجی جمهوری اسلامی
|
|
|
|
|
|